Sau khi trở thành vua, ông đặc biệt quan tâm đến việc chấn hưng nền văn hóa dân tộc. Ông thấy rõ công dụng lớn lao của chữ Nôm nên đã ra lệnh dùng chữ Nôm làm văn tự chính thức trong mọi công việc triều chính. Ông thường học hỏi vợ là công chúa Ngọc Hân về chữ Nôm và thơ Nôm.
Vào năm 1790, nông dân trại Văn Chương, nơi có Văn Miếu, đã nhờ một nhà Nho là Hà Năng Ngôn (Tam Nông tiên sinh) làm một bài biểu dâng lên vua Quang Trung như sau:
Chúng tôi là một lũ dân cày hái
Trái mùa sinh vào trại Văn Chương
Trong khi cày cuốc ruộng nương
Vành ngoài trông vọng cung tường miếu Văn.
Có một mối băn khoăn trong dạ
Mượn thầy Nho phô tả ra tờ
Dám mong lọt cửa quân cơ
Gió Nam đưa tới dưới cờ ngài Quang Trung.
...
Một nền văn hiến lâu dài
Tiếc thay chưa được đón ngài ngự thăm.
Thế nhưng: Bốn năm trước, giữa năm
Bính Ngọ Ngài đem quân ra thú Bắc Hà
Oai trời sấm sét thoáng qua
Cơ đồ họ Trịnh bỗng ra tro tàn.
Bia tiến sĩ vô can vô tội
Mà vạ lây vì lỗi cháy thành
Bia thì đạp đổ tung hoành
Nhà bia thì đốt tan tành ra tro...
Bài biểu nêu hai ý kiến rằng Văn Miếu bị đốt phá là do Trịnh Khải sai bọn côn đồ làm càn, nhưng cũng có thể do chính quân sĩ Tây Sơn lúc “ra oai thị hùng” đã có nhúng tay vào!
Và bài biểu kết thúc:
Chúng tôi kịp trông chờ chiếu ngọc
Mong ngài vào nhà quốc học ngay cho!
Chúng tôi mừng vận nhà nho
Mừng hơn cày cấy
Trời cho được mùa...
Vua Quang Trung rất thích thú khi đọc bài biểu Nôm này. Ông viết ngay một bài thơ Nôm để trả lời nhà Nho và dân trại Văn Chương như sau:
Ta không trách nông phu
Ta chỉ gớm thầy Nho
Cả gan, to mật, dám kêu vua bằng “ngài”.
Thầy Nho là ai?
Sắc cho Bộ hỏi, dân khai!
Thôi thôi thôi, việc đã rồi
Trăm nghìn hãy cứ trách bồi vào ta!
Nay mai dọn lại nước nhà
Bia nghè lại dựng trên tòa muôn gian.
Cơ đồ họ Trịnh đã tan
Việc này cũng đừng đổ oan cho thằng Trịnh Khải...
Bài thơ Nôm cho thấy tính cách trung thực, bao dung và phóng khoáng của vua Quang Trung. Hình như chính ông là người đầu tiên phá cách thơ lục bát và biến nó thành “thơ tự do”, điều mà hơn 1 thế kỷ sau mới trở thành một hiện tượng chính thức trong thơ Việt Nam.
KIỀU VĂN
(Theo www3.tuoitre.com.vn)